Yapılarına Göre Fiiller Nelerdir? Basit, Türemiş, Birleşik Fiil Nedir?

yapılarına göre fiiller nelerdir basit türemiş bileşik fiiller
yapılarına göre fiiller nelerdir basit türemiş bileşik fiiller

Yapılarına göre fiiller dilbilgisi konuları arasında en çok merak edilen bir konudur. Aslında çok basit birkaç kuralına dikkat ederek fiilleri yapılarına göre rahatlıkla sınıflandırabilirsiniz. Fiil yapısı basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç gruba ayrılır. Basit yapılı bir fiil, yapısını değiştirip türemiş hale geçerken yapım eki alır. Dolayısıyla yapılarına göre fiiller konu başlığında yer alan basit, türemiş, birleşik fiiller konusunu detaylandırmadan önce yapım ekini açıklamak gerekir.

  • Konu Başlıkları

    Yapım Eki Nedir?

Sözcüğün anlamını, yapısını, türünü değiştiren eklere yapım eki denir. Yapım eki almış sözcükler türemiş sözcük adını alır. Yapım eki almış bir sözcüğün anlamı, mutlaka değişir. Ancak yapısı ve türü her zaman değişmeyebilir. Bunu bir örnekle açıklayalım:

Örnek: Simit – ci > simitçi

Bu örnekte sözcük, bir yiyecekken aldığı ekle anlamı değişmiştir. Yeni anlamıyla sözcük, simit satan kişi olmuştur.

Simit, sözcük türü olarak isimdir. Simitçi de bir isimdir. Dolayısıyla anlamı değişse de türü değişmemiştir.

Simit yapı olarak basit bir sözcüktür. Simitçi, yapım eki aldığı için türemiş bir sözcüktür. Dolayısıyla yapısı değişmiştir.

Örnek: hasta – lan > hastalan(mak)

Bu örnekte ise sözcük yine yapım eki aldığı için anlamı değişmiştir. Bununla beraber sözcük yapım eki almadan önce isim, yapım eki aldıktan sonra fiildir. Dolayısıyla sözcüğün türü de değişmiştir.

İş, Oluş, Durum Fiilleri Nelerdir?

Yapım eki nedir, sorusunu cevaplandırdıktan sonra asıl konumuz olan basit, türemiş, birleşik fiiller konusuna geri dönebiliriz.

Yapılarına Göre Fiiller Nelerdir?

Türkçe dilbilgisi konuları arasında önemli bir yere sahip olan yapılarına göre fiiller, basit, türemiş, birleşik fiil nedir sorusunu ayrı ayrı başlıklar halinde incelemek gerekir.

1. Basit Fiil Nedir?

Bir fiilin yapım eki almamış hali basit fiil nedir sorusunun cevabıdır. Kök halindeki bütün fiiller basit fiildir. Bununla beraber basit fiiller çekim eki alabilir. Çünkü çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmezler. Bir sözcüğün basit fiil olmaktan çıkması için aldığı ekle anlamının değişmesi gerekir. 

Basit Fiil Örnekleri

Konuyu daha anlaşılır kılmak için aşağıdaki basit fiil örneklerini inceleyelim:

yaz-                                         oku-                                        sil-

kır-                                          düş-                                        eski-

koş-                                         otur-                                        gör-

uyu-                                        kaç-                                         bak-

Yukarıdaki fiillerin tüm kök ya da eksiz haldedir. Dolayısıyla basit fiildir. Ancak az önce de belirttiğimiz gibi basit fiiller çekim eki alabilir. Şimdi çekim eki almış basit fiil örneklerini inceleyelim:

yazdı                                       okumalı

geldiler                                   düşecek

koşsa                                       anlayalım

uyumuş                                   siliyor

2. Türemiş Fiil Nedir?

Bir sözcüğün türemiş sözcük olabilmesi için yapım eki alması gerekir. O halde türemiş fiil nedir sorusunun cevabı şöyledir: Bir fiilin yapım eki almış haline türemiş fiil denir. Bir filin türemiş fiil olabilmesi için bir kez yapım eki alması yeterlidir. Başka bir deyişle bir fiil ilk yapım ekini aldığında türemiş olur, sonrasında aldığı yapı ekleri yapısını artık değiştirmez.

Türemiş Fiil Örnekleri

Konunun başında yapım ekinin ne olduğunu açıklamıştık. İhtiyaç duyuyorsanız tekrar yazının başına dönüp gözden geçirebilirsiniz. Şimdi yapım eki alarak türemiş fiil örneklerini inceleyelim:

koş- + tur > koştur-

hasta + lan > hastalan-

gül- + üş > gülüş-

yüz- + dür > yüzdür-

Basit, türemiş, birleşik fiiller konusunun ilk iki başlığını inceledikten sonra en detaylı ve son başlık olan birleşik fiillere göz atalım.

3. Birleşik Fiil Nedir?

Birleşik sözcük denildiğinde aklımıza en az iki sözcüğün bir araya gelerek yeni bir anlam kazanması ve genellikle Çanakkale, hanımeli gibi örnekler gelir. Fakat birleşik fiil nedir sorusuna tam bir tanım değildir. Çünkü birleşik fiillerin yapılışı tek bir başlık altında incelenmez.

Birleşik fiiller yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller, kurallı birleşik fiiller ve anlamca kaynaşmış veya deyimleşmiş birleşik fiiller olmak üzere 3 başlıkta incelenir.

Bu noktada karıştırılmaması adına tekrar hatırlatmakta fayda var ki, fiil yapısı basit, türemiş, birleşik fiiller olmak üzere üçe ayrılır. Birleşik fiiller ise kendi içinde üç başlık olarak incelenir.

A)Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiil

Bir isim ya da isim soylu sözcükle “et-, ol-, buyur-,  kıl-, eyle-,”gibi yardımcı fiilin birleşmesiyle elde edilen fiillere yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil denir.

Örnek:

Müdür Bey toplantıya katılanlara teşekkür etti.

Zeynep evden çıkarken akşamki tiyatro için bilet almamı rica etti.

Olayların bu noktaya varacağını önceden hissetti.

Dedem yemekten sonra namaz kıldı.

Kral, son emirini buyurdu.

Uyarı: Yardımcı fiille tam fiili karıştırmamak gerekir. Eğer bir sözcüğün yardımcı fiil olduğunu düşünüyorsanız tek başına bir anlam ifade etmemesi gerekir. Ayrıca yardımcı fiillerin yerine aynı anlamı karşılayacak başka bir fiil koymak da söz konusu olamaz.

Örnek:

Ali çok fazla dondurma yiyince hasta oldu.

Bu örnekte görülen “ol-” fiili yardımcı fiildir. Çünkü hasta sözcüğü olmadan cümlede tek başına bir anlam ifade etmemektedir.

Bu yıl meyveler erkenden oldu. (olgunlaştı)

Bu cümlede ise “ol-” fiili tam fiildir. Çünkü cümlede tek başına bir anlam ifade etmektedir. Hatta bu cümledeki “ol-” fiili yerine aynı anlamı karşılayacak başka bir sözcük dahi (olgunlaş-) kullanılabilir.

Uyarı: Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiillerin bazıları bitişik, bazıları ise ayrı yazılmaktadır. Bu durumu belirleyen unsur ise şudur:

İsim soylu bir sözcükle yardımcı eylem bir araya gelirken ünsüz türemesi veya ünlü düşmesi meydana geliyorsa bitişik yazılır.

Örnek:

His + et- > hisset-  ( Bu örnekte isimle yardımcı fiil arasına “s” ünsüzü türemiştir. Dolayısıyla ünsüz türemesi meydana geldiği için bitişik yazılmıştır.)

Hapis + ol- > hapsol- ( Hapis sözcüğüyle “ol-” yardımcı fiili bir araya gelirken hapis sözcüğünün ikinci hecesindeki “i” sesi düşmüştür. Dolayısıyla da ünlü düşmesi söz konusudur. Bu sebeple de birleşik yazılmıştır.

İsim soylu bir sözcükle yardımcı fiil bir araya gelirken ünsüz türemesi ya da ünlü düşmesi meydana gelmiyorsa ayrı yazmalıyız.

Örnek:

Sevk + et- > sevk et- ( Bu örnekte ise sevk sözcüğüyle “et-” yardımcı fiili bir araya gelirken ünlü düşmesi veya ünsüz türemesi meydana gelmediği için ayrı yazılmıştır.

B) Kurallı Birleşik Fiil

Bir kalıbı olan, bir araya geldiklerinde belli anlamlar kazanan birleşik fiillere kurallı birleşik fiil denir. Kurallı birleşik fiiller bir ile bir yardımcı fiilin bir araya gelmesiyle oluşur. Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiilden farklı olarak her zaman bitişik yazmalıyız. Ayrıca her kalıbın fiile kazandırdığı anlam bellidir.  Kurallı birleşik fiiller tezlik, yeterlik, sürerlik ve yaklaşma fiili olmak üzere dört başlıkta incelenmelidir.

B.1. Tezlik Kurallı Birleşik Fiili

Herhangi bir fiilin “iver-” yardımcı fiilini alarak “çabukluk, önemsizlik veya kolaylık” anlamları kazanmasına tezlik kurallı birleşik fiili denir.

  • Tezlik kurallı birleşik fiil kalıbı: fiil + iver- > koş- + iver > koşuver-

Örnek:

Köpeğin sesini duyunca o anda bahçe duvarından atlayıverdi. (çabukluk)

Babam bozulan kumandayı hemen yapıverdi. (kolaylık)

B.2. Yeterlik Kurallı Birleşik Fiili

Bir fiil “ebil-” yardımcı fiilini alarak yeterlik kurallı birleşik fiilini oluşturur. Böylece “yeterli olma, gücü yetme veya olasılık” anlamlarından birini kazanır.

  • Yeterlik kurallı birleşik fiil kalıbı: fiil + ebil- > gel + ebil > gelebil-

Örnek:

Ödevlerini tek başına yapabilir. (yeterli olma)

Koca çuvalları yardım almadan taşıyabildi. (gücü yetme)

Bu yıl da yağmur yağış olmazsa susuzluk olabilir. (olasılık)

B.3. Sürerlik Kurallı Birleşik Fiili

Bir fiil “egel-, edur, ekal-” yardımcı eylemlerinden birini alarak sürerlik kurallı birleşik fiili oluşturur. Bu kurallı birleşik fiille eylemin bir süre devam etmesi ya da ettiği anlatılır.

  • Sürerlik kurallı birleşik fiil kalıbı: fiil + egel- > sür + egel > süregel-

Örnek:

Yıllar sonra en sevdiği arkadaşıyla karşılaşınca bakakaldı.

Bu hikâye nesilden nesile böyle anlatılagelmiş.

Ben etrafı toplarken sen de yemeği yapadur.

B.4. Yaklaşma Kurallı Birleşik Fiili

Bir fiilin “eyaz-” yardımcı eylemini almasıyla meydana gelen birleşik fiile, yaklaşma kurallı birleşik fiili denir. Bu birleşik fiil bir eylemin gerçekleştiğini değil, gerçekleştirmeye çok yaklaşıldığını ifade eder.

  • Yaklaşma kurallı birleşik fiil kalıbı: fiil + eyaz- > düş + eyaz > düşeyaz-

Örnek:

Korkudan öleyazdım. ( az daha ölüyordu)

Ayağına büyük ayakkabılarla koşunca düşeyazdı. (az kalsın düşüyordu)

C) Anlamca Kaynaşmış / Deyimleşmiş Fiiler

En başta söylemek gerekir ki bütün deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiillere örnektir. En az iki fiil bir araya gelerek belli kalıp yargılar oluşturur. Bu kalıp yargılar belli durumları karşılar. Bu tür birleşik fiillere ise anlamca kaynaşmış/ deyimleşmiş birleşik fiiller denir.

Örnek:

Ne söylersek söyleyelim hiçbirine kulak asmıyor.

Başlarda çok istekliydim ancak artık oyuncu olmaktan vazgeçtim.

Babam akşama misafir geleceğini söyleyince annemin etekleri tutuştu.

Önceki İçerikSulu Köfte Tarifi, Ekşili Köfte Çorbası (Supa Topçeta) Nasıl Yapılır?
Sonraki İçerikZaman Yönetimi Nedir? Zaman Yönetimi Nasıl Yapılır?

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.