Pusula Nedir, Nasıl Kullanılır

Pusula Nedir, Nasıl Kullanılır
Pusula Nedir, Nasıl Kullanılır

Pusula, sözlüklere bakıldığında basitçe, üzerinde bulunan mıknatıslı bir ibre ile her zaman kuzey yönünü gösteren ve yön bulma amacı ile kullanılan bir cihaz olarak tanımlanır. Tanımlama bu kadar basittir. Ancak pusulanın çalışma tekniği dünyanın mayetik alanı ile ilgilidir. Bu makalemizde pusula nedir, ne işe yarar, pusula nasıl kullanılır ve pusula yönleri nasıl hep doğru gösterir sorularını cevapladık.

Pusula Nedir

Aslına bakılırsa pusula nedir derken biraz fizik konusunda bilgi sahibi olmak gerekir. Pusulanın çalışma mantığında, üzerinde düşey eksende serbest olarak dönen manyetik bir iğnenin, kendisini yerkürenin manyetik alanı ile bir hizaya getirmesi ve bu iğnenin manyetik kuzeye, yani kuzey kutbuna doğru dönmesi esastır. Aslında yerkürenin kendisi güney ve kuzey kutuplarının birbirine baktığı dev bir mıknatıs sayılabilir. Bunu ilk olarak ortaya koyan, onaltıncı yüzyılın ikinci yarısında yaşamış İngiliz fizikçi William Gilbert’dir.
Dilimize pusula kelimesi, İtalyanca bussola kelimesinden yerleşmiştir.

Pusula Ne İşe Yarar

Pusulanın temel işlevi yön bulmadır. Özellikle denizcilikte pusulalar, yerkürenin manyetik alan etkisini kullanarak, ya da bilinen bir yıldızı esas alarak yön tayin etme prensibi ile çalışırlar. Manyetik pusulalar, yerkürenin manyetik alanına göre yönleri tespit eden en eski pusuladır. Bugün pusulalar, manyetik pusula ile eşanlamlı olarak kullanılmaktadır.

Pusulada yönler kuzey veya güney kutbundan derece olarak ifade edilir. Örneğin kuzey 45 derece doğu ifadesi, kuzeydoğu yönünü gösterir. 1920 yılından itibaren yönler azimut olarak seçilmiştir. Azimut, Arapçada yön anlamına gelir ve bir gök cisminin yönünün ufuktaki kuzey veya güney noktasından açısal uzaklığını ifade eder. Kuzey sıfır derece olarak kabul edilir ve saat yönünde artarak, doğu 90 derece, güney 180 derece ve batı 270 derece olarak kabul edilir.

Pusula Nasıl Kullanılır
Pusula Nasıl Kullanılır

Pusula ne işe yarar diye hep sorulur. Denizcilik yanında pusulalar, kamp yapan kişilerin veya açık hava sporları yapan kişilerin de en fazla kullandıkları araçlardır. Dağ tırmanışları, dağcılık kampları ve tatil kamplarında genel olarak doğada konum belirlemek amacı ile pusulalar kullanılır. Sporcular için özel olarak, bir saat gibi bileğe takılabilen modelleri geliştirilmiştir.

Pusula Nasıl Kullanılır

Pusula yüksek manyetik alanlarda doğru işlev görmez. Bu nedenle enerji hatlarından en az 55 metre, telefon hatlarından 10 metre, demir ve çelik malzemelerden ise bir metre uzaklıkta kullanılması gerekmektedir.

Pusulanın çalışması için ibreyi çeken bir gücün olması gerekir. Yerkürenin kendisi bir ucu kuzeyde diğer ucu güneyde büyük bir mıknatıs gibidir. Bu manyetik etki pusula ibresinin kuzeye dönmesine neden olur.

Pusulayı okumak demek, önceden belirlenen bir noktaya gidecek yönü derecelerle bulmak demektir. Pusula nasıl kullanılır hep sorulan bir sorudur. Şimdi basitçe bir arazide pusulanın nasıl kullanılacağını aktaralım.

Önce gidilmek istenen hedef noktasına dönülür. Pusula bel hizasından biraz yüksekçe yere paralel şekilde tutulur. Pusulanın tabanında bulunan gidilecek yön işareti, gidilmek istenen noktayı göstermelidir. Şimdi pusulanın ibresi gövde üzerindeki sabit kuzey oku ile çakışıncaya kadar pusula çevilir. Gidilecek yön okunun pusula gövdesinde bulunduğu noktanın açısı pusula üzerinden okunur.

Harita üzerinde yön bulmak için de önce pusulanın harita üzerine yerleştirilmesi gerekir. Arkasından pusulayla harita, pusulanın ibresi kuzeyi gösterinceye kadar birlikte döndürülür. Bu şekilde harita doğru yöne konulmış olur ve gidilecek yön belirlenmiş olur.

Pusula Nerelerde Kullanılır

Genel olarak pusulalar karada, denizde ve havacılıkta kullanılır. Kullanım alanında göre farklı şekilleri bulunur. Denizcilikte, gemilerde kullanılan pusulaların mekanizmaları, geminin baş ve kıç ya da sancak ve iskele arasındaki sallanmalarını hafifleten ve pusulanın her zaman yatay şekilde durmasını sağlayan bir halka şeklinde düzenektir. Gemilerde yönü gösteren ve genelde köprü üstünde bulunan manyetik pusulalar miyar pusuladır.
Havacılıkta, uçaklarda kullanılan pusulalarda ise, yerden alınan radyo dalgalarının yayın yönünü gösteren bir ibre daha vardır.

Pusula nerelerde kullanılır dendiği zaman hep deniz ve hava taşıtları akla gelir ama açık alanda spor yapan kişiler de yaygın bir şekilde pusula kullanırlar.

Kullanım hassasiyeti ve kolaylığı sağlamak amacı ile modern pusulaların içinde sıvı ve elmas yatakları bulunur ve kadranı döner gösterge şeklindedir. Sıvı, sarsıntıları hafifletmek için, elmas yataklar ise sürtünmeyi azaltmak için kullanılır.

Pusula Yönleri Nasıl Doğru Gösterir

Pusulanın ibresi, manyetik metal bir çubuktur. Bu ibre ortasından, sürtünmesi olmayan bir yatakla askıya alınmıştır. Yerkürenin manyetik çizgileri bu ibreyi boydan boya geçmek ister ve bu nedenle ibre manyetik çizgiler yönünde dönerek durur.

Manyetik çizgiler güneydeki kutuptan başlayarak atmosferde bir daire çizer ve kuzeydeki kutba girer. Bu manyetik alan, yerkürenin içinde erimiş halde bulunan mağmada dolaşan akımlarla oluşmaktadır.

Yerküre içinde oluşan mıknatıs, dış çekirdeği çevresinde dönen sıvı demir tarafından oluşmaktadır. Pusula yönleri nasıl doğru gösterir sorusunun cevabı bu manyetik alan etkisinde yatar. Yerkürenin kutuplaşması, her birkaç yüz bin yılda bir, manyetik kutuplara ters yönde kayar. Bugün varolan kutuplar yaklaşık olarak en son 800 bin yıl önce yer değiştirmiştir.

Pusulayı Kim Buldu

İlk kullanılan pusulalarda mıknatıs taşı kullanılmıştır. O dönemde denizciler bir mıknatıs taşı parçasını suda yüzen bir şeyin üstüne koyar, üzerine de bir çöp parçası koyarak suya bırakırlarmış. Mıknastıs taşı yerkürenin manyetik alan çizgileri ile aynı hizaya geldiğinde üzerindeki çöp Kutup Yıldızı’nı gösterirmiş. Daha sonraları mıknatıs taşına uzun süre yakın tutulan demir veya çelik bir iğnenin de kuzey ve güney yönünde bir hizaya geldiğini farketmişler. Bu şekilde onikinci yüzyılda Çinli ve Avrupalı denizciler pusulanın ilk örneklerini kullanmışlardır. Bu ilkel yapıdaki pusulaları ilk kullanan Avrupalılar 1200’lü yılların başında Fransız, İngiliz ve İzlandalılar olmuştur. Yani pusulayı kim buldu diye sorulduğunda akla ilk Çinliler gelmektedir.

Bugünkü tekniğe uygun ilk pusulaları yapan kişi 1269 yılında Pierre de Maricourt olmuşturç Bu Fransız fizikçi bir iğneyi mile geçiren ve yüzeyi saydam bir kutuya yerleştiren ilk kişidir.

Pusulanın Tarihi

MÖ 600’lü yıllarda Eski Yunanlar, demir minerali manyetiti keşfetmişler ve manyetizma etkisinin farkına varmışlardır. Manyetit, mıknatıs özelliğine sahip doğal demir oksididir. Bu mineral demir tozlarını kendisine çeker ve manyetik durum yaratır. Çinliler de binli yılların başında manyetik bir demir parçasının bir kadran üzerinde bir iğne gibi hareket ettiğini bulmuşlardır. Pusulanın bu ilk örneklerini Araplar Akdeniz çevresine, İskandinavlar ise dünyanın diğer bölgelerine yaymışlardır.

Pusula Nedir
Pusula Nedir

Ancak pusulanın bugünkü anlamda yaygın kullanımı onüçüncü yüzyıldan itibaren İspanyol, Portekiz, Büyük Britanyalı ve İtalyan denizciler sayesinde olmuş ve bu durum ticaretin gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.

Pusulanın tarihi geçmişi böyle. Bilimsel gerçeklere bakılırsa, göçmen kuşlar da çok uzun mesafeler aşarken ve herhangi bir referans noktaları olmadan ucu görünmeyen okyanuslar üzerinde uçarken, her türlü hava koşullarında ve üstelik genelde karanlıkta uçarken kendilerine destek olan tek bir şey vardır; yeryüzünün manyetik alanı. Göçmen kuşların yönlerini bulmasında en büyük faktör bu manyetik alandır.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here