İş, Oluş, Durum Fiilleri / Anlamına Göre Fiiller Nedir?

iş oluş durum fiilleri anlamına göre fiiller nedir
iş oluş durum fiilleri anlamına göre fiiller nedir

İş, Oluş, Durum Fiilleri 

Türkçede sözcük türü isim ve fiiller olmak üzere ikiye ayrılır. Anlamına göre fiiller ise İş(kılış), oluş, durum filleri olmak üzere üç başlıkta incelenir. Anlamına göre fiilleri birbirinden ayırmak oldukça kolaydır. Önemli olan oluş fiillerini iyi kavramak ve tespit edebilmektir. Oluş fiilleri tespit edildikten sonra iş fiilleri ile durum fiillerini “onu” zamirini kullanarak ayırmak oldukça kolaydır. Dilerseniz şimdi iş oluş durum fiillerini başlıklara ayırarak inceleyelim. İş oluş durum fiillerinden bahsetmeden önce bir cümle ögesi olan nesne kavramını açıklamak gerekir.

Ekinoks Nedir, Ekinoks Tarihleri Neler?

Nesne, fiilde bildirilen işten etkilenen ögedir. Fiile sorulan “ne, neyi, kimi” sorularına cevap verir. Nesneyi sadece iş fiilleri alır. Oluş ve durum fiilleri nesne almazlar. Dolayısıyla bir fiil, nesne alabiliyorsa iş fiili olduğunu söylemek yanlış olmaz.

Örnek 1: Ali camı kırdı.

Bu cümlenin eylemi “kırdı” sözcüğüdür. Eylemi gerçekleştiren ise Ali’dir. Ali’nin gerçekleştirdiği “kır-” eyleminden etkilenen ise “cam” sözcüğüdür. Dolayısıyla fiilde anlatılan işten etkilenen “cam” sözcüğü bu cümlenin nesnesidir.

Örnek 2: Ayşe sütü içti.

Bu cümlenin eylemi ise “yedi” sözcüğüdür. Ayşe “iç-” eylemini gerçekleştirmiş, bu eylemden ise “süt” sözcüğü etkilenmiştir. Dolayısıyla “sütü” sözcüğü bu cümlenin nesnesidir.

İş (Kılış) Fiili Nedir?

Öznenin bilinçli hareketiyle gerçekleşen eylemler iş (kılış) fiili nedir sorusunun cevabıdır. Başka bir deyişle öznenin aktif olduğu fiillerdir. İş fiilleri, oluş ve durum fiillerinin aksine nesne alabilen fiillerdir. Burada “nesne alabilen” ifadesine özellikle dikkat etmek gerekir. Çünkü yüklemi iş fiili olan her cümlede nesne yer almaz. Ancak cümlede nesne olmaması fiilin, iş(kılış) fiili olmadığı anlamına gelmez.

Örnek 1: Ali dinledi.

Bu cümlenin yüklemi iş fiilidir ancak cümlede nesne yoktur. Bununla beraber yüklem iş fiili olduğu için istersek cümleye nesne ekleyebiliriz.

Örnek 2: Ali anlatılanları dinledi.

Bu cümlede ise “anlatılanları” sözcüğü nesnedir. “Dinle-” fiilinden etkilenen ögedir.

İş (kılış) fiilini bulmak için “onu” zamirini kullanabiliriz. Bir fiilin başına “onu” zamirini getirdiğimizde anlamlı oluyor ise iş fiili olduğunu kesinlikle söyleyebiliriz.

Özellikle “onu” zamirini kullanmamızın sebebi ise söz konusu sözcüğün her cümlede nesne görevi üstleniyor olmasıdır. Aslında sözcüğün başına “onu” zamirini getirerek nesne alıp alamadığını kontrol etmiş oluruz.

İş (Kılış) Fiili Örnekleri

“Kır-, sev-, al-, ye-, çiz-, dinle-, seyret-, oku-, anlat-, yaz-…” sözcükleri iş (kılış) fiili örnekleridir.

Örnek 1: Arabaya yaklaşıp sürücüye bir şeyler anlattı.

Bu cümlenin fiili “anlattı” sözcüğüdür. Söz konusu sözcüğün başına “onu” zamirini getirelim:

  • Onu anlattı. “anlattı” sözcüğü onu zamiriyle anlamlıdır. Dolayısıyla da iş fiili

Örnek 2:  Annem kitap okurken kahve içmeyi seviyor.

Yukarıdaki cümlenin fiili “seviyor” sözcüğüdür. Onu zamiriyle test ettiğimizde, “onu seviyor” anlamlı bir cümledir. Dolayısıyla “sev-” sözcüğü iş (kılış) fiilidir.

Örnek 3: Bütün gün evin duvarlarını boyadı.

Üçüncü örnek cümlemizin fiili ise “boyadı” sözcüğüdür. “O boyadı” anlamlı bir cümledir. O halde “boya-” sözcüğüne iş (kılış) fiili diyebiliriz.

Aşağıdaki iş (kılış) fiili örneklerini lütfen inceleyin.

  • Zeynep eve giderken halasını görmüş. (onu görmüş – anlamlı)
  • Levent’in söyledikleri sınıftaki herkesin kalbini kırdı. (onu kırdı – anlamlı)
  • İşin bitince balkonun kapısını kapat. (onu kapat – anlamlı)
  • Söylediklerimden hiçbir şey anlamadı. (onu anlamadı – anlamlı)
  • Bu akşam çok eğlenceli bir film izleyeceğiz. (onu izleyeceğiz – anlamlı)

Oluş Fiili Nedir?

Bu eylemlere kendiliğinden olan eylemler diyebiliriz. Oluş fiili nedir sorusuna cevap olarak “Doğada meydana gelen değişimleri anlatan sözcüklerdir.” diyebiliriz. Oluş fiili kendiliğinden gerçekleştiği gibi zamana bağlı olduğu da söylenmelidir. Yani oluş fiilleri anlık gelişen eylemler değildir. Varlıktaki değişim için belli bir süre geçmesi şarttır.

Ayrıca oluş fiili zamana bağlı ve kendiliğinden olduğu için etkileyeceği öge yoktur. Dolayısıyla nesne almaz. Bu sebeple de “onu” zamiriyle oluş fiili anlamlı olmaz.

Oluş Fiili Örnekleri

“Çürü-, olgunlaş-, büyü-, paslan-, sarar-, yaşlan-, uza-…” sözcükleri oluş fiili örnekleridir. Verdiğimiz örneklere dikkat edilirse hepsinin kendiliğinden ve zamana bağlı gerçekleştiği görülebilir.

Örnek 1: Geçen hafta pazardan aldığımız elmalar çürümüş.

Yukarıdaki örnek cümlenin fiili “çürümüş” sözcüğüdür.  Öncelikle nesne almadığı yani eylemde bildirenden etkilenenin olmadığını söyleyelim. Ayrıca “çürü-” eylemi zamana bağlı olarak kendiliğinden olmuştur.

Örnek 2:  Sonbahar yaklaşınca yapraklar sararır.

Bu cümlenin fiili “sararır” sözcüğüdür. “Sarar-” eylemi doğada gerçekleşir ve kendiliğinden olur. Ayrıca bu fiilin gerçekleşmesi için zamana ihtiyaç vardır.

Örnek 3: Bir hafta önce kuaföre gitmesine rağmen saçı yine uzamış.

Bu örnekte ise “uzamış” sözcüğü oluş fiilidir. Kişi, saçının uzaması için özel bir gayret göstermemiş kendiliğinden olmuştur. Ayrıca zamana bağlı olarak gerçekleşmiştir.

Örnek 4: İnsanlar doğar, büyür, ölür.

Bu sıralı cümle ise oluş fiili nedir sorusu için en güzel örnektir. İnsanlar kendi iradeleri dışında doğar, yaşadıkları için büyür ve belli bir zaman sonra ölürler. “Doğ-, büyü- ve öl-” fiilleri kendiliğinden olur ve zamana bağlı gerçekleşir.

Oluş fiilleri, iş fiillerinin aksine “onu” zamiriyle anlamlı değillerdir. Aşağıda verilen cümlelerdeki oluş fiili örneklerini inceleyelim:

  • Güneşte kalan kazağımın rengi ağarmış. (onu ağarmış – anlamsız)
  • Domatesler bu erkenden kızardı. (onu kızardı – anlamsız)
  • Görmeyeli dedem çok yaşlanmış. (onu yaşlanmış – anlamsız)
  • Sabahtan beri bir şey yemediğim için kurt gibi acıktım. (onu acıktım – anlamsız)
  • Hava sıcak olunca meyveler hızla olgunlaşıyor. (onu olgunlaşıyor – anlamsız)

Durum Fiili Nedir?

Eğer oluş fiillerini kavradıysanız durum fiili nedir sorusunun cevabı oldukça basittir. Çünkü iş fiilleri “onu” zamiriyle anlamlı iken durum fiilleri anlamsızdır. Fakat oluş fiilleri de “onu” zamiriyle anlamsız olduğu için durum eylemleriyle karıştırılmamalıdır.

Durum fiilleri, varlığın ne durumda olduğunu gösteren sözcüklerdir. Durum fiili, iş fiiline göre daha durağandır. Ayrıca durum fiilleri devamlılık ifade eden sözcüklerdir.

Durum Fiili Örnekleri

“Bak-, uyu-, otur-,  git-, gel-, gül-, uzan-, ağla-…” sözcükleri durum fiili örnekleridir. 

Durum fiili örnek sözcüklerine bakıldığında genellikle devamlılık arz eden sözcükler olduğu görülmektedir.

Örnek 1: Uzun bir yolculuktan sonra eve döndüm.

Bu cümlenin fiili “döndüm” sözcüğüdür. “Döndüm” sözcüğünün başına onu zamiri getirildiğinde anlamlı bir cümle olmaz. Dolayısıyla nesne alamadığı kesindir ve durum fiilidir.

Örnek 2: O kadar heyecanlıydım ki sabaha kadar uyumadım.

Yukarıdaki cümlenin fiili “uyumadım” sözcüğüdür. “Onu uyumadım” anlamlı bir cümle değildir. Dolayısıyla durum fiilidir.

Örnek 3: Otobüs yolcuyu indirmek için yol kenarında durdu.

“Durdu” sözcüğü bu cümlenin fiilidir. Onu zamirle test ettiğimizde anlamlı olmadığı görülmektedir. O halde durum fiilidir.

Aşağıdaki durum fiili örneklerini inceleyelim:

  • Saatlerce kıpırdamadan sandalyede oturdu. (onu oturdu – anlamsız)
  • Yüreğinde bir ümit kırıntısı uzaklara bakıyordu. (onu bakıyordu – anlamsız)
  • Anlatılanlara katıla katıla güldük. (onu güldük – anlamsız)
  • Arkadaşım bizim mahalleden taşındı. (onu taşındı – anlamsız)
  • Bu yıl da tatile Antalya’ya gideceğiz. (onu gideceğiz – anlamsız)

Uyarı: Onu zamiri cümlede nesne görevi üstlendiği için iş fiili ile anlamlı, oluş ve durum fiili ile anlamsızdır. Dolayısıyla durum fiili ile oluş fiilini ayırmada “onu” zamiri kullanışlı değildir.

Önceki İçerikGülseren Budayıcıoğlu Kimdir, Hayatı ve Kitapları
Sonraki İçerikHaber ve Dilek Kipleri / Kip Ekleri Nelerdir?

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.