Haber ve Dilek Kipleri / Kip Ekleri Nelerdir?

haber ve dilek kipleri/kip ekleri
haber ve dilek kipleri/kip ekleri

Bir fiile gelerek zaman veya dilek anlamı katan eklere haber ve dilek kipleri adı verilir. Bir fiil haber ya da dilek kipi aldığında çekimli fiil adı alır ve cümlede yargıyı taşıyan öge olur. Türkçede; geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman olmak üzere dört haber kipi vardır. Gereklilik, şart, istek ve emir kipleri ise dilek anlamı taşımaktadır.

Sözcükler isim ve fiiller olmak üzere ikiye ayrılır. Haber ve dilek kipleri ise sadece fiillere gelebilir. Dolayısıyla haber ve dilek kiplerini detaylıca incelemeden önce sözcük türü olarak fiili açıklamak gerekir.

Anlamına Göre Filler Nedir?

Fiil Nedir?

Türkçede sözcükler isimler ve fiiller olmak üzere ikiye ayrılır. Fiil nedir sorusunun cevabı ise şöyledir: İş, oluş, durum veya hareket bildiren sözcüklere fiil adı verilir. Bir sözcüğün fiil mi yoksa isim mi olduğunu anlamak için mastar ekleri (-mek/-mak) kullanılır. Herhangi bir sözcüğün kök veya gövdesine mastar eklerinden uygun getirilir. Mastar ekleriyle anlamlı olanlara fiil, anlamsız olanlara ise isim denir.

Örnek:

  • gel- +  -mek  > gel(mek) anlamlı olduğu için fiildir.
  • masa + -mak > masa(mak) anlamsız olduğu için isimdir.

Fiil nedir sorusunu cevaplandırdıktan sonra çekimli fiilin ne olduğunu da açıklamak faydalı olacaktır.

Çekimli Fiil Nedir, Çekimli Fiil Ne Demek?

Fiil kök ya da gövdeleri cümlelerde yargı taşıyan unsur dolayısıyla yüklem olabilirler. Ancak bir fiilin yüklem olabilmesi için çekimli hale gelmesi gerekir. Dolayısıyla çekimli fiil nedir, sorusu önemlidir.

Çekimli fiil nedir sorusunun cevabı şöyledir:

Bir fiilin kip ve kişi eki almış haline çekimli fiil denir.

Fiil + kip + kişi eki = Çekimli fiil

Gel  + di  +  m

Yukarıdaki örnekte “-gel-” fiili görülen geçmiş zaman kipi “-di” ve I. tekil kişi eki “-m” alarak çekimli hale gelmiştir.

Kip Nedir?

Çekimli fiil sorusuna cevap verdikten sonra daha anlaşılır olması için kip nedir sorusu da yanıtlanmalıdır. Kip, fiil kök veya gövdelerine gelerek onlara zaman ya da dilek anlamı kazandıran eklerdir. Bir fiili çekimli yapan temel unsur kiptir. Çünkü bir fiil, kip almışsa kişi eki her durumda gelir.

Kişi /Şahıs Eki Nedir?

Kip eki nedir sorusu kadar kişi/ şahıs eki nedir sorusu da önemlidir. Türkçede toplamda altı kişi söz konusudur. Bu altı kişinin sözcük hali “ben, sen, o, biz, siz ve onlar”dır. Bir fiil çekimlendiğinde yüklem olur. Bu yüklemde bildirilen iş, oluş veya durumun kim tarafından yapıldığını gösteren bu eklere ise kişi eki denir.

Örnek:

Konuyu anladık.

Bu cümlede çekimli fiil dolayısıyla da yüklem “anladık” sözcüğüdür. Bu cümlede “anladık” yargısını kim gerçekleştirdi, diye sorulduğunda ise “biz” cevabını alırız. İşte “biz” cevabını almamızı sağlayan fiilin sonundaki “-k” ekine kişi/şahıs eki denir.

Türkçede emir kipi hariç tüm kiplerde 3 tekil, 3 çoğul olmak üzere 6 kişi çekimi yapılabilir.

kişi şahıs ekleri
kişi şahıs ekleri

Şimdi de haber ve dilek kipleri hakkında detaylı konu anlatımına geçelim…

Haber (Bildirme) Kipleri Nelerdir?

Fiil kök ya da gövdelerine eklenerek onlara zaman anlamı kazandıran kiplere haber (bildirme) kipleri denir. Türkçede geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman olmak üzere dörde ayrılır. Geçmiş zaman kipi ise duyulan (miş’li) geçmiş zaman ve görülen (di’li) geçmiş zaman olmak üzere ikiye ayrılır.

  1. Geçmiş Zaman Kipi
  2. a) Duyulan / Öğrenilen Geçmiş zaman (-miş)
  3. b) Görülen / Bilinen Geçmiş Zaman (-di)
  4. Şimdiki Zaman Kipi (-yor)
  5. Gelecek Zaman Kipi (-ecek)
  6. Geniş Zaman Kipi (-r)

Geçmiş Zaman Kipi ( -miş, -di)

Eylemin geçmişte başlayıp sonlandığını bildiren kiplere geçmiş zaman kipi denir. Duyulan (öğrenilen)  ve görülen (bilinen) geçmiş zaman olmak üzere iki tanedir:

A) Duyulan / Öğrenilen Geçmiş Zaman Kipi

Gerçekleşirken tanık olunmayan, başkasından duyulan veya sonradan fark edilen eylemleri anlatırken kullanılan kipe duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman kipi denir. Bu kipe “-miş’li” geçmiş zaman da denir. Eklendiği sözcüğe göre “-mış / -muş / -müş” şeklinde de karşımıza çıkar.

Örnekler:

  • Okullar bu yıl erken açılacakmış. ( başkasından duyulan/ öğrenilen)
  • Buzdolabındaki yemek bozulmuş. ( sonradan fark edilen)
  • Anlattıklarımı anlamamış. (sonradan fark edilen)

“Gel-” fiilinin duyulan geçmiş zaman kişi şöyledir:

duyulan geçmiş zaman kipi
duyulan geçmiş zaman kipi

B) Görülen / Bilinen Geçmiş Zaman Kipi

Yaşadığımız veya tanık olduğumuz olayları anlatırken kullandığımız kipe görülen/ bilinen geçmiş zaman kipi denir. Bu kipe “-di’li” geçmiş zaman kipi de denir. Görülen geçmiş zaman kipi “-di” olsa da eklendiği sözcükte “-dı/ -du/ -dü/ -tı/ -ti/ -tu/ -tü” şekillerinden biri olarak da karşımıza çıkabilir.

Örnekler:

  • Eve gidince hemen ödevlerimi yap
  • Ali, Ahmet ve Zeynep birlikte sinemaya gitti.
  • Başından geçenleri sabaha kadar anlat.

NOT: Tanık olmasak dahi doğruluğundan emin olduğunuz olayları anlatırken görülen geçmiş zaman kipi kullanabiliriz.

Örneğin “Fatih, İstanbul’u 1453 yılında fethetti.” cümlesinde görülen geçmiş zaman kipi kullanılmıştır. Yaklaşık 600 yıl önce yaşanmış bir olaya tanık olma ihtimalimiz söz konusu değildir. Ancak bu olayın yaşandığına dair kesinlik var ise görülen geçmiş zaman kipi kullanılmasında sakınca yoktur.

“Gel-” fiilinin görülen/ bilinen geçmiş zaman çekimi şöyledir:

görülen geçmiş zaman kipi
görülen geçmiş zaman kipi

Şimdiki Zaman Kipi

İçinde bulunduğumuz anı anlatan kipe şimdiki zaman kipi denir. Başka bir deyişle hala yapmakta olduğumuz bir eylemi anlatan kiptir. Şimdiki zaman kipi “-yor” ekidir. Hangi sözcüğe eklenirse eklensin yapısı asla değişmez.

Örnekler:

  • Uçak hava alanına iniş yapıyor.
  • Dalların arasına saklanmış bir sincap bizi izliyor.
  • Akşamki doğum günü partisi için pasta yapıyor

“Gel-” fiilinin şimdiki zaman çekimi şöyledir:

şimdiki zaman kipleri
şimdiki zaman kipleri

Gelecek Zaman Kipi

Henüz gerçekleşmemiş eylemleri anlatırken kullandığımız kipe gelecek zaman kipi denir. Bu kip ile çekimli eylemler tasarı eylemlerdir. Başka bir deyişle yapmayı planladığımız eylemleri anlatırken kullandığımız bir kiptir. Eki “-ecek/ -acak” tır. Gelecek zaman kipi olan “-ecek/ -acak” ekinden sonra ünlü ile başlayan bir ek daha gelirse ünlü yumuşaması olur ve ekin son harfi olan “k” ünsüzü “ğ” ye döner.

Örnekler:

  • Dayımlar yarın bize gelecek.
  • Bu yaz tatil için Maldiv Adaları’na gideceğ
  • Dünyayı iyilik kurtaracak.

“Gel-” fiilinin gelecek zaman çekimi şöyledir:

gelecek zaman kipi
gelecek zaman kipi

Geniş Zaman Kipi

Geçmişte bir zamanlar başlamış, bugün etkisi hala devam eden ve gelecekte de devam etmesi beklenen eylemleri anlatırken kullandığımız kipe geniş zaman kipi denir. Başka bir deyişle, alışkanlıkları ya da sık sık tekrar eden eylemleri anlatan kipe denir. Geniş zaman kipi “-r”dir. Ancak ünlü ile biten bir fiile gelirse araya “a, e, ı, i” ünlülerinden biri girer. Dolayısıyla geniş zaman kipi “-ar, -er, -ır, -ir” diye de ifade edilebilir.

Örnekler:

  • Her sabah bir bardak süt içer.
  • Sabahları kahvaltıdan sonra, akşamları yatmadan önce dişlerini fırçala
  • Ödevlerimi her zaman vaktinde yap

“Gel-” fiilinin geniş zaman çekimi şöyledir:

geniş zaman kipi
geniş zaman kipi

Dilek Kipleri Nelerdir?

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlara dilek anlamı katan ekler dilek kipleri nelerdir sorusunun cevabıdır.  Dilek kipleri eklendiği fiile gereklilik/ tahmin, istek, şart veya emir anlamı katar. Her dilek kipinin kendine özgü ekleri vardır. Ancak emir çekiminin eki yoktur.

Şimdi dilek kipleri nelerdir, birlikte inceleyelim:

  1. Gereklilik Kipi (-meli/-malı)
  2. Şart Kipi (-se/ -sa)
  3. İstek Kipi (-e/ -a)
  4. Emir Kipi ( eki yoktur)
Gereklilik Kipi

Fiil kök ya da gövdelerine gelerek gereklilik anlamı kazandıran kipe gereklilik kipi denir.  Gereklilik kipi “-meli /-malı” eklerinden uygun olanı getirilerek yapılır. Eklendiği fiilin zorunluluğunu ya da gerekliliğini ifade eder. Ayrıca bazı durumlarda fiile ihtimal anlamı da katar. Bu anlam farkı, cümlenin anlamı dikkate alınarak bulunabilir.

Örnekler:

  • Ödevlerini düzenli olarak yapmalısın.
  • Dün gece yağmur yağmış olmalı.
  • Zayıflamak istiyorsak spor yapmalıyız.
  • Hafta sonu gittiğimiz yerleri mutlaka siz de görmeli

“Gel-” fiilinin gereklilik kipi çekimi şöyledir:

gereklilik kipi
gereklilik kipi
İstek Kipi

Fiil/ eylemlere “-e/ -a” eki getirilerek yapılır. Bir fiilin yapılmasına duyulan istek ya da temenniyi anlatan kipe istek kipi denir.

  • Kendime bir kahve daha alayım.
  • Akşama güzel bir yemek yapasın.
  • Çocuğun odasına bir dolap alalım.

“Gel-” fiilinin istek kipi çekimi şöyledir:

istek kipi
istek kipi
Şart / Koşul Kipi

Fiillere getirilen “-sa/-se” ekiyle yapılır. Bir eylemin gerçekleşmesini bir şarta ya da koşula bağlama anlamı katan bu eklere şart/ koşul kipi denir. Koşul- sonuç cümleleri bu kip sayesinde oluşturulur.

Örnekler:

  • Yemeğini yersen dışarı çıkabilirsin.
  • Yıllardır anlatırım, bir kere beni anlasa.
  • Son sınavdan da yüz alırsa takdir alacakmış.

UYARI: Şart sonuç cümlelerinde bazen sadece şart ifade edilebilir. Böyle durumlarda şart/koşul kipiyle istek kipi karıştırılmamalıdır.

Örnek:

  • O da bizimle sinemaya gelse.

Bu cümlede bir şart ifade edilmektedir ve sonuç kısmı yazılmamıştır. Dolayısıyla bu cümlenin istek anlamı taşıdığını söylemek yanlış olur. Burada kişinin isteği değil sonucu ifade edilmemiş bir şartı söz konusudur. Aynı cümleyi tekrar ifade edelim:

  • O da bizimle sinemaya gelse çok eğleniriz.

Yukarıdaki cümle ile bu cümlenin farkı, ikincisine bir sonuç olmasıdır. Eğer bu cümleyi istek kipiyle çekimli hale getirirsek şu şekilde ifade edilmesi gerekir.

  • O da bizimle sinemaya gele.

İstek kipi günlük hayatta her kişi çekiminde sık kullanılmaz. O yüzden ifade kulağa yabancı gelir. Buna rağmen istek çekimi bu şekildedir.

“Gel-” fiilinin şart/ koşul kipi çekimi şöyledir:

şart/koşul kipi
şart/koşul kipi
Emir Kipi

Diğer kiplerin aksine emir çekiminin eki yoktur. Fiil kök veya gövdelerine sadece kişi eki getirilerek yapılır. Fiile emir ya da buyruk anlamı katan bu kipe emir kipi denir.

Örnekler:

  • Bütün eşyalarını topla ve git.
  • Kahvaltı masasını topladıktan sonra bana bir bardak çay getir.
  • Okulun dış cephe boyasını o yapsın.

 

UYARI: Kişi kendine emir veremeyeceği için emir kipinin I. Tekil ve çoğul çekimi yoktur. Ayrıca emir çekimi sırasında fiillere gelen kişi eklerinin emir kipi olduğu düşünülmemelidir.

  • Sınıfı Ahmet temizlesin.

Bu cümle emir kipiyle çekimlidir. Fiilde görülen “-sin” eki emir kipi değil, III. Tekil kişi ekidir.

“Gel-” fiilinin emir kipi çekimi şöyledir:

emir kipi
emir kipi

Anlam Kayması/ Kip Kayması Nedir?

Çekimli bir fiile gelen kipin biçim ve anlam uyuşmazlığına anlam kayması veya kip kayması denir. Başka bir deyişle kipin kendi anlamı dışında yeni bir anlam kazanmasıdır. Mesela şimdiki zaman kipi olan “-yor” ekinin gelecek zaman anlamı ifade edecek şekilde kullanılmasını örnek gösterebiliriz.

  • Bu akşam sinemaya gidiyor

Bu cümlede kullanılan kip “-yor” ekidir ve şimdiki zaman kipidir. Fakat cümlenin anlamı dikkate alındığında bu fiilin gerçekleşme zamanının gelecek zaman olduğu görülmektedir. Dolayısıyla gelecek zamanı anlatmak için şimdiki zaman eki yer almıştır. Bu uyuşmazlığa zaman/ anlam kayması adı verilir.

Örnekler:

  • Nasrettin Hoca göle maya çalar. (kullanılan kip: “-ar” geniş zaman, kastedilen kip: “-miş” duyulan geçmiş zaman)
  • Sabahları dişlerimi fırçalıyor (kullanılan kip: “-yor” şimdiki zaman, kastedilen kip: “-(a)r” geniş zaman)
  • Yarışı kazanmak istiyorsan çok çalışacaksın. (kullanılan kip: “-acak” gelecek zaman, kastedilen kip: “-malı” gereklilik kipi)

UYARI: Zaman / anlam kayması bazı kaynaklarda hata veya yanlış olarak ifade edilmektedir. Ancak bu durum bir anlatım bozukluğu ya da hata değildir. Dilin anlam zenginliğine örnek olarak gösterebiliriz.

Basit Çekimli/ Zamanlı Fiil Nedir?

Bir fiilin kip ve kişi eki alarak çekimli hale geldiğini daha önce ifade etmiştik. Aslında bu aynı zamanda basit çekimli / zamanlı fiil nedir sorusunun da cevabıdır. Çünkü bir fiilin kip ve kişi eki alması basit çekimli hale gelmesidir.

Basit çekimli /zamanlı fiil: Fiil  + kip + kişi eki  > gel +di +m

Birleşik Zamanlı Fiil Nedir?

Türkçede cümle oluşturabilmek için yüklem ihtiyaç vardır. Yüklem ise bir fiilin ya da ismin çekimli hale gelmesiyle oluşur. Fiiller kip ve kişi eki alarak yüklem olurken, isimler kip yerine ekfiil alarak yüklem olurlar. İşte bir çekimli fiilin, kip ve ekfiil almış olmasına birleşik zamanlı fiil adı veriyoruz.

Birleşik zamanlı fiil: fiil + kip + ekfiil + kişi eki > gel + miş + tir +ler

Ek fiil, isimleri yüklem yapmaya yarayan eklere denir. “-di, -miş, -tir, -(i)se” olmak üzere dört adettir. Konuyu daha basitçe anlatmak adına birleşik zaman nedir sorusuna şu şekilde de cevap verebiliriz: Bir fiilin aynı anda iki kip almasına birleşik zaman denir.

Basit çekimli / zamanlı fiil: Oku + (y) acak + lar > okuyacaklar

Birleşik zamanlı fiil: Oku +(y)acak + mış +lar >okuyacakmışlar

Fiillerde Olumsuzluk Çekimi

Bir iş/ hareket, oluş veya durumun gerçekleştiğini bildiren fiiller olumlu fiil, gerçekleşmediğini bildirenler ise olumsuz fiildir. Bir fiilin gerçekleşmediğini anlatmak için ise olumsuzluk eki yer alır. Fiillerde olumsuz çekimi “-ma/ -me” eki ile olur.

Ancak geniş zaman çekiminde durum biraz farklıdır. Geniş zamanın olumsuz çekimi yapılırken “-maz/ -mez” eki yer alır.

  • Ali okula geldi. (olumlu)
  • Ayşe ise bu hafta hiç gelme (olumsuz)
  • Güneşli bir günün ardından yağmur yağdı. (olumlu)
  • Tüm gün hava bulutluydu ancak yağmur yağmadı. (olumsuz)

UYARI: Bir fiilin kişide uyandırdığı kötü duygular, olumlu halini olumsuz olarak düşünmemize neden olur. Ancak fiil kişide kötü duygular uyandırsa da gerçekleşmişse olumlu, gerçekleşmemiş ise olumsuz olarak düşünmek gerekir.

Örnek:

Dedem seksen beş yaşında öldü. (olumlu)

Amcası ağır bir trafik kazası geçirmesine rağmen ölmedi. (olumsuz)

Olumsuz Eki Yapım Eki midir, Yoksa Çekim Eki mi?

Öğrenciler arasında sıklıkla merak edilen sorulardan biri de olumsuz eki yapım eki midir, yoksa çekim eki mi, sorusudur. Bu konuda iki farklı görüş vardır: Muharrem Ergin ve Zeynep Korkmaz gibi dil uzmanlarına göre olumsuz eki yapım ekidir. Çünkü fiilin anlamını değiştirmektedir.

Diğer görüşü savunan Nejat Gencan, Nurettin Koç gibi uzmanlara göre ise olumsuz eki çekim ekidir. Bu konuda en yetkili ağız olan Türk Dil Kurumu ise, bu iki görüş arasında bir tercih yapmanın zor olduğunu ifade edip kesin bir taraf seçmiş değildir.

Fiillerde Soru Anlamı

Bir cümleye soru anlamı kazandırmak için soru anlamı olan sözcük ya da ek yer almalıdır. Eğer fiillerde soru anlamı söz konusuysa fiile soru eki gelmesi gerekir. Fiile soru anlamı kazandıran “-mı/ -mi/ -mu/ -mü” ekine soru eki denir.

Soru eki, fiilden daima ayrı yazmalıyız. Fakat kendinden sonra gelen eklerden ayırmamalıyız. Soru anlamı taşıyan cümlelerin sonu ise soru işareti koymalıyız.

Örnekler:

  • Bu konuyu anladın ?
  • Sana sesleniyorum, beni duyuyor musun?
  • Bu akşam maçı izleyecek miyiz?

Özetle, haber ve dilek kipleri fiile zaman ve dilek anlamı katan eklerdir. Türkçede dördü zaman dördü de dilek anlamı taşıyan kip vardır. Fiiller, kip ve kişi eki alarak çekimli fiil adını alırlar. Fiilerde olumsuzluk “-ma/-me” ekiyle olur. Soru anlamı ise “-mı/-mi” ekiyle olur.

Önceki İçerikİş, Oluş, Durum Fiilleri / Anlamına Göre Fiiller Nedir?
Sonraki İçerikVitamin Çeşitleri Nelerdir? Hangi Vitamin Ne İşe Yarar?

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.