Deizm Nedir, Deist Kime Denir

Deizm Nedir, Deist Kime Denir
Deizm Nedir, Deist Kime Denir

Deizm ne demek? Deizm, din kaynaklı bilgilerin sadece akılla uyuşması halinde geçerli olduğu ilkesini esas alan, bu sebeple vahye dayalı tüm dinleri reddeden tek Tanrı inancıdır. Makalemizde deizm nedir ve deist kime denir sorularının cevabını detaylı olarak vereceğiz:

Bazı araştırmacılar deizmin kaynağının modernite ve sekülerleşme olduğunu söylemektedir. Bu fikir akımının çıkışını Avrupa’da dinin önemini yitirmesine ve kilisenin İslam medeniyeti karşısında, ona meydan okuyacak felsefi derinlikten yoksun olmasına bağlamaktadırlar. Bunlara göre Avrupalılar evvela 2000 yıl önceki Pagan köklerine dönerek Tanrıyı ve kiliseyi devre dışı bıraktılar ve insanı Tanrı olarak gördüler.

İnsan; otorite, hegemonya ve meşruiyetin tek kaynağı ve Heidegger’in deyişiyle “Her şeyin tek ölçüsü ve ölçütü”ydü. Batı’nın modernizme yaptığı bu yolculuk beraberinde deizmi, ateizmi ve nihilizmi getirmişti. Bir bakıma paganizm yeniden keşfedilmişti. Sosyal teorisyen Peter Gay’ın tarifine göre bu yeni sürecin adı modern-paganizm’di.

Bu fikir akımının ilk olarak 18’inci yüzyılda yaşamış olan John Toland (1670-1722)’a ait olduğu söylenmektedir. Bu kişi, Hıristiyanlığı akılcı bir din haline getirmeye çalışmış; bu çalışmalarını ‘Pentheistikon’ isimli kitabında açıklamıştır.

Budizm Nedir

Deizm Nedir

Deizm peygambersiz, dolayısıyla dinsiz bir Tanrı inancıdır. Ancak bu inanılan Tanrı, kişiyi yaratmakla beraber ondan hiçbir talepte bulunmamaktadır. Bu inanca sahip biri bir yaratıcının varlığını kabul eder; ancak onun bir peygamber ve kitap göndermediğini iddia eder.

Bazı İslam alimleri Müslümanlar içerisinden çıkan deistlerin öncelikle Kur’an’dan başka kaynak tanımadıklarını söylediklerini, daha sonra Kuran’ı da inkar ederek deist olduklarını söylemektedir. Bu fikrin Türkiye’deki uzantıları, iki çeşit dinin varlığından bahseder: “Gerçek din ve uydurulan din”.

deizm ne demek
deizm ne demek

Gerçek dinle kastettikleri Kuran mealine dayalı bir inanç anlayışı, uydurulan dinle kastettikleri ise Peygamberden nakledilen hadisler ve fiillerdir. Bu kimseler peygamberlerden nakledilen mucizeleri de inkar eder; kulluk adına yapılacak hiçbir fiili de kabul etmezler.

Bir deistin aklında çocukluğundan beri hayalini kurduğu ve belirli bir yaştan sonra kafasında istediği şekli verdiği bir tanrı imajı yatar. Ancak inandığı bu tanrıyı ona gösterilen hiçbir dini kitapta ve inançta bulamaz. Ona göre hiçbir semavi kitabın göndereni kendi tanrısı değildir.

Deist inanca sahip olanların ateizmin getirdiği içinden çıkılmaz sorulara karşı bir Tanrı inancını kendilerine siper ettikleri söylenebilir. Bir tanrının varlığına inanmak, kişiler için ruhsal bir ihtiyaçtır. Deizmle hem bu ihtiyaç giderilmiş; hem de kulluk boyunduruğuna girilmemiş olacaktır.

Hinduizm Nedir

Deizm Ne Demek

Deizm, Batı’da sekülerleşmenin sonucu olan peygambersiz tanrı inancıdır. İslam alanında çalışmalar yapan din adamları ve akademisyenler, günümüzde deistik din anlayışına uygun bir peygamber portresi çizmek adına çalışmalar yapıldığını söylemektedir.

İslâm dininde deizme ‘ilhad hareketi’, deistlere ise ‘mülhid’ denilmektedir. Din adamları bu hareketin İslam’ı Hıristiyanlık gibi tahrif olmuş bir din haline getirme çabası olduğunu söylemektedir. Deizme göre Allah’a iman etmek ve dinciler dedikleri kesim gibi olmamak yeterlidir. Dinciler olarak tanımladıkları, dini bütün kaynaklarıyla kabul eden kesimi samimiyetsiz; kendilerini ise Allah’a inançlarını temiz tutan samimi müminler olarak tanımlarlar.

Dinciler diye vasıfladıkları kesim yaptıkları ibadetlerde gösteriş derdindeyken, onların görünürde bir amelleri olmayıp kalplerinde inanç taşımaları onları samimi yapmaktadır. Deistliğini ilan etmiş olan Yaşar Nuri’ye göre Voltaire’den Kant’a, hatta Marks’a kadar pekçok meşhur şahıs deizmi benimsemiştir.

Deist Kime Denir

Deist geniş dinde otoritenin vicdandan ibaret olduğunu düşünen, Rab-Peygamber-Alim zinciriyle gelen ilmi inkar eden kişilere denir. Bu fikriyatın özü, dinde peygamberin otoritesinin sarsılması, hadis ve sünnet kaynaklarının inkarıdır.

Ülkemizde deist olduğunu ilk olarak dile getiren, ilahiyat profesörü ve eski bir milletvekili olan Yaşar Nuri Öztürk’tür. Ona göre deizmin kutsalları, akıl, bilim ve ahlaktan ibarettir. Yaşar Nuri Kur’an’ın deizmi teşvik ettiğini düşünmekte; hatta ona kapı araladığını söylemektedir. Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk ise deizmin ateizmin önünde bir engel olduğunu iddia etmektedir.

deist ne demek
deist ne demek

Zira İslâm dinine göre Allah hakkındaki bilgiler peygamber ve din kaynaklı olup bunların sorgulanması, zamanla Allah’ın varlığının sorgulanmasına götürecektir. Eğer kişi Allah’ın var olup olmadığı konusunda tereddüte düşerse bu inanca ‘Agnostizm’, Allah’ın varlığını tamamen inkar ederse ‘ateizm’ denilir.

Yine bir deist olan Alman düşünür Kant, kendisinin samimi bir Hıristiyan olduğunu da iddia etmektedir. Aklının onu deizmle buluşturduğunu, inancının da onu dindarlığına sevk ettiğini söylemektedir. Bir deistin sloganı şudur: “Peygamberin Kuran’dan başka mucizesi, ilkesi ve bir mezhebi yoktu”. Ancak inkar bununla sınırlı kalmayıp bu inkar dalgası hadisten Kuran’a yönelir.

Şöyle ki kimi deist Kur’an’daki kıssaları Mekke müşrikleri gibi ‘öncekilerin masalları’ olarak görür. Kimisi de Kehf suresinde konu olan Musa ve Hızır kıssasını çağa aykırı bularak ve içindeki birtakım bölümleri kabul edilmez bularak reddeder.

Bir deist peygamberleri sıradan insanlar olarak görür; onlara bir kitap indirilmişse bile bir postacı gibi sadece bunu getirdiklerini, bu kitabın da bir tavsiye kitabından ibaret olduğunu söylerler. Bu noktada deistlerin kafasının karışık olduğunu, inkarda derece derece ilerledikleri söylenebilir.

Türkiye’de Deizm

Uzmanlar Türkiye’de hem İslami kesimde, hem İslam’dan uzak kesimde her yaş kuşağında, özellikle de gençler arasında deizmin hızla yayıldığını söylemektedir. Ancak İslam dininden daha uzak bir çizgide yetişmiş kişiler arasında ateizm deizme göre daha fazla yayılmaktadır. Bu fikrin yaygınlaşmasına neden olan etken, günümüz dünyasında her şeyin akılla ve bilimle açıklanabileceğinin düşünülmesidir.

Din adamlarına göre bu dalganın yayılması, bazı ilahiyat profesörleri, felsefeciler ve bilim adamları eliyle yapılmaktadır. Ancak hem deizmin, hem ateizmin esas doğuş yeri Batı dünyasıdır. Bunun Müslüman ülkelere geçişi ise postmodern popüler kültürün yaygınlaşması sayesindedir. Yani film, müzik ve medya endüstrileri sayesinde dünyaya nihilizm ve deizm kültürü yayılmaktadır.

Türkiye gibi manevi kökleri çok güçlü bir medeniyete dayanan bir ülkede deizm, ateizm ve nihilizm gibi inançların yaygınlaşmasının nedenlerinin ise şunlar olduğu düşünülmektedir: Pozitivist ve ezberci eğitim sistemi, sözde din adamlarının türemesi, İslâm dini adına uydurma hurafelerin ve İslam’la alakası olmayan saçmalıkların türetilmesi. Bu sayılan şeyler, özellikle genç kuşakların din hakkındaki düşüncelerinin karışmasına neden olmaktadır.

Ancak bütün suçu bunlara yıkmak uygun olmayıp Türkiye’de islami kurumların çağın getirdiği yeniliklerle yüzleşebilecek ve teknoloji çağında yetişmiş gençlere gerekli cevapları verebilecek nitelikte olmamasından dolayıdır.

Yine Müslümanlığı temsil iddiasında olanların bu yaşam biçimini hayatlarına geçirmemiş olması da önemli bir etken olarak görülmektedir. Bazı Din adamları hadis ve tefsir ilminden kopuk, sadece meal okumaya dayalı Kur’an eğitiminin de deizme yol açtığını söylemektedirler.

Deizm ve Ateizm Arasındaki Fark Nedir

Bu iki kelime de kök olarak Latince’den gelmekte olup deizm, deus/teus “Tanrı” kelimesinden türemiştir. Yani ‘Tanrıya bağlı, Tanrıya inanan’ anlamı taşır. Ateist kelimesi ise başına eklenen ‘a’ harfiyle “Tanrıtanımaz” anlamı almaktadır. Ancak deizmdeki inanç da semavi dinlerin bildirdiği şekilde emreden ve yasaklar koyan Allah inancı değil de ‘gizli ve yaratıcı bir güç’ inancı şeklindedir.

Bu fikrin felsefi bir görüş olan, “Dünya kurulmuş bir saat gibidir; Tanrı onu kurmuş ve kendi haline bırakmıştır” düşüncesiyle bağdaştığı görülmektedir. Ateizm hem bir yaratıcının varlığını, hem de peygamberi ve bütün dinleri reddederken, deizm yaratıcıyı kabul edip peygamberi yok sayar.

Fransız düşünürler, deizmin ateizme varan bir köprü olduğunu söylemişlerdir. Dini ideolojileri tehlikeli bulan panteizm ve Allah’ın var mı yok mu olduğuna emin olamayan agnostizm de bunlara göre sonu ateizme çıkan yollardır.

Deizmde Tanrı

Deizme göre Tanrı inancı sabit olup bu fikre akılla ulaşılabilmektedir ve bir dine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kişilere göre peygamberler, semavi kitaplar, vahiy, melekler, cinler, sevap-günah, ibadet, dua, şeytan, cennet, cehennem, ahiret ve kader gibi kavramların hiçbiri geçerli değildir.

Bir yaratıcı vardır ama onunla ilişki tamamen kişinin kendisine kalmalıdır. Oysa dinler bu ilişkinin nasıl olacağına müdahale etmektedirler. Sadece Allah’ın varlığına inanmak bu ilişki için yeterlidir ve insan salt akıl yoluyla bu hakikate ulaşabilir. Yaratana yaratmasından başka bir şey kondurmayan bu fikrin sahipleri, dinde hürmet gören herkesi de dindarların yarı ilahı olarak tanımlamışlardır.

Deizm ne demek sorusuna cevap arayanlar için faydalı bir makale hazırlamaya çalıştık. Makalede objektif bir dille deizm anlatılmaya çalışılsa da, karşıt görüşlere de yer verilerek konu netleştirilmeye çalışılmıştır. Deizmi hem kendi kaynaklarından, hem de ona karşı çıkanların kaynaklarından okumak için şu kaynaklara başvurulabilir:

Deizmin Türkiye versiyonunun ne durumda olduğunu anlamak için Yaşar Nuri Öztürk’ün “Tanrı’dan başka insanüstü tanımayan inanç: DEİZM’’ isimli kitabı incelenebilir. Henüz Türkiye’de bu isimle yeni yeni anılan bir inanç olduğu için maalesef konu hakkında karşıt görüşe sahip kişilerden kaynak veremiyoruz. Ancak Yusuf Kaplan ve Bedri Gencer’in konuyla alakalı makalelerinden istifade edilebilir.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here